Profesor Andrzej Januszajtis (1928–2026). Strażnik pamięci Gdańska

22 stycznia 2026 roku, w wieku 98 lat, odszedł od nas Profesor Andrzej Januszajtis – wybitny znawca historii i architektury Gdańska, fizyk, nauczyciel akademicki, honorowy obywatel miasta.
Człowiek-instytucja, niestrudzony badacz i popularyzator dziejów Gdańska, a zarazem wybitny fizyk i nauczyciel akademicki.

Urodził się 18 sierpnia 1928 roku w Lidzie, na terenie dzisiejszej Białorusi. Przez większą część swojego długiego i niezwykle aktywnego życia był związany z Gdańskiem – miastem, które wybrał i któremu poświęcił serce, wiedzę oraz energię. W czasie II wojny światowej mieszkał w Lublinie. Po wojnie przeniósł się do Gdańska, gdzie rozpoczął studia na Wydziale Mechanicznym Politechniki Gdańskiej (1948–1954). Równolegle kształcił się w Państwowej Wyższej Szkole Muzycznej w Gdańsku, rozwijając swoją pasję pianistyczną. Zawodowo związał się z fizyką – uzyskał stopień doktora nauk fizycznych, specjalizując się w fizyce ciała stałego.

Od 1954 roku pracował na Politechnice Gdańskiej. Był związany z Katedrą Fizyki, pełnił funkcję dyrektora Instytutu Fizyki oraz dziekana Wydziału Fizyki Technicznej i Matematyki Stosowanej. Od 1968 roku pracował na stanowisku docenta, a przed przejściem na emeryturę był zatrudniony w Katedrze Fizyki Molekularnej. Przez dekady łączył pracę naukową z dydaktyką, ciesząc się ogromnym autorytetem wśród studentów i współpracowników.

Andrzej Januszajtis- dr inż. – profesor Politechniki Gdańskiej, wykładowca fizyki na Wydziale Chemii. Choć zawodowo był fizykiem, jego drugą – i z czasem dominującą – pasją stała się historia Gdańska. Od końca lat 40. XX wieku prowadził nieprzerwane badania nad dziejami miasta, jego zabytkami, zegarami, dzwonami i carillonami. Dzięki jego zaangażowaniu możliwa była m.in. odbudowa XV-wiecznego zegara astronomicznego w bazylice Mariackiej oraz powrót carillonu na wieżę kościoła św. Katarzyny. Walczył o zachowanie gdańskich zabytków, w tym Wartowni nr 1 na Westerplatte, i przyczynił się do odzyskania wielu dzieł sztuki wywiezionych z Gdańska w czasie II wojny światowej.

Profesor Januszajtis był autorem kilkunastu książek i dziesiątek artykułów poświęconych historii miasta. Do najbardziej znanych należą m.in. „Z uśmiechem przez Gdańsk”, „Gdańskie Spichlerze – piękno zapomniane”, „Złota Kamieniczka i jej mieszkańcy”, przewodniki po Gdańsku oraz publikacje dotyczące zegara astronomicznego, kościoła św. Katarzyny czy biografii Daniela Gabriela Fahrenheita. Przez lata popularyzował wiedzę o Gdańsku także w audycjach Radia Gdańsk oraz w felietonach prasowych.

Po 1989 roku zaangażował się również w życie publiczne. W latach 1990–1994 był radnym oraz przewodniczącym Rady Miasta Gdańska pierwszej kadencji, wybranym z ramienia Komitetu Obywatelskiego. Był prezesem stowarzyszenia „Nasz Gdańsk” oraz redaktorem naczelnym „Miesięcznika Nasz Gdańsk”. Działał w wielu organizacjach społecznych i kulturalnych, pozostając autorytetem moralnym i intelektualnym miasta. Sprawował funkcję Prezesa Stowarzyszenia „Nasz Gdańsk”, ciesząc się wzajemną sympatią i szacunkiem. Dzięki niemu i dla niego powstała grupa gdańskich Patrycjuszek.

Za swoją działalność był wielokrotnie nagradzany i odznaczany. W 2002 roku otrzymał tytuł Honorowego Obywatela Miasta Gdańska. W 2014 roku prezydent RP Bronisław Komorowski uhonorował go Krzyżem Oficerskim Orderu Odrodzenia Polski. Był także laureatem m.in. Krzyża Zasługi Republiki Federalnej Niemiec, Medalu 100-lecia Odzyskania Niepodległości, nagrody Splendor Gedanensis oraz licznych wyróżnień kulturalnych.

We wrześniu 2023 roku w Ratuszu Staromiejskim w Gdańsku odbył się uroczysty benefis z okazji jego 95. urodzin – pełen wzruszeń, wspomnień i wdzięczności mieszkańców miasta, które Profesor tak bardzo kochał. Sam mówił wówczas o Gdańsku jako o „cudownym mieście” i podkreślał, że choć bliskie mu były także Lublin i Kresy, to właśnie Gdańsk stał się jego prawdziwym domem.
Profesor Andrzej Januszajtis pozostanie w pamięci gdańszczan jako człowiek ogromnej wiedzy, kultury i pasji, oddany miastu, jego historii i przyszłości. Jego dorobek naukowy, społeczny i popularyzatorski na trwałe wpisał się w tożsamość Gdańska.

Szczególnym i dziś poruszającym wspomnieniem pozostają słowa, które Profesor Andrzej Januszajtis wypowiedział podczas swojego benefisu z okazji 95. urodzin, 20 września 2023 roku, w Ratuszu Staromiejskim w Gdańsku. Mówił wówczas z charakterystyczną dla siebie skromnością, humorem i głęboką refleksją nad przemijaniem:
„Ja sam nie wiem, jak przebiegły te lata… Jako chłopiec oglądałem na ulicy w Lublinie powstańców z 1867 roku. Przeżyłem upadek Polski, wojnę, czasy PRL-u i jego kres. Nastały nowe czasy. Odwróciłem się od fizyki i zostałem wybrany radnym miasta Gdańska oraz przewodniczącym Rady. Wspominam to jako wielką przygodę mojego życia. Uchwailiśmy ponad 660 uchwał, z których każda zmieniała jeszcze komunistyczne miasto.”

Pamięć o Profesorze pozostanie żywa w murach miasta, które tak pięknie opowiadał i któremu służył przez całe życie.

Źródło inf./foto: Internet