Samobójstwa dzieci i młodzieży – czynniki chroniące i profilaktyka
Najbardziej dramatycznym sposobem manifestowania depresji przez osoby w okresie dojrzewania są próby samobójcze i samobójstwa dokonane. Według danych Światowej Organizacji Zdrowia 90% samobójstw dokonują osoby w nastroju lub w stanie depresyjnym o różnym pochodzeniu – intoksykacyjnym, gdy mówi się o depresji wywołanej przez środki psychoaktywne (alkohol, narkotyki, leki), depresji w przebiegu choroby afektywnej, posttraumatycznej lub w wyniku doświadczenia przewlekłego stresu. Żeby przeciwdziałać samobójstwom trzeba o nich mówić – błędne jest myślenie, że przemilczenie problemu sprawi, że on sam zniknie. To rzetelne badania naukowe oraz merytoryczna dyskusja mogą być skuteczną bronią w walce z tym ogromnym zagrożeniem.
Czynniki chroniące
Badaczom udało się wyodrębnić grupę zmiennych, które mogą być pomocne w regulacji nastrojów depresyjnych, a w efekcie mieć istotne znaczenie w profilaktyce samobójstw. Za najistotniejszą uważa się obecność tzw. bezpiecznych dorosłych, którymi mogą być np. rodzice – spójny system rodzinny, którego członkowie dbają o siebie, okazują zainteresowanie oraz udzielają sobie nawzajem wsparcia i mogą oni jako pierwsi zaobserwować moment kryzysu u dziecka. Również tzw. poczucie samoskuteczności – przekonanie, że posiada się umiejętność stawiania czoła trudnościom, osiągania sukcesów dzięki swojej pracy, kontrolowania impulsów, rozwiązywania problemów i konfliktów odgrywa niezwykle istotną rolę. Dobre relacje z rówieśnikami często wiążą się z wieloma okazjami do uczestnictwa w wydarzeniach szkolnych, kółkami zainteresowań, poczuciem odpowiedzialności za więzi z kolegami i stabilność środowiska, która także chroni przed tendencjami samobójczymi. Oczywiście podstawą społeczną byłby odpowiedni dostęp do pomocy psychologiczno – pedagogicznej, która mogłaby zareagować na ewentualny kryzys w sposób profesjonalny.
Czynniki ryzyka
Jednym z zagrożeń może być bardzo silne nastawienia na osiągnięcia w nauce przy jednoczesnym braku wsparcia i ocenianie dziecka przez pryzmat jego stopni, na które nie zawsze ma ono wpływ. Wiele czynników ryzyka można zmodyfikować poprzez odpowiednie działania szkoły, ponieważ to negatywny klimat społeczny – bezosobowe relacje nauczycieli z uczniami i rodzicami, nieznajomość problemów oraz potrzeb uczniów, chaos i brak dyscypliny lub nadmierne restrykcje i brak integracji klasowej albo, w sytuacjach skrajnych, przemoc rówieśnicza przy równoczesnym braku reakcji na nią mogą przyczyniać się do nastrojów depresyjnych i myśli samobójczych u uczniów.
Proces samobójczy
Samobójstwa rzadko pojawiają się nagle – zwykle są rezultatem długiego procesu, podczas którego czynniki ryzyka nie są równoważone przez czynniki chroniące. Doświadczane przez młodego człowieka silne emocje – lęk, poczucie winy, smutek, wstyd, gniew – kumulują się i prowadzą do przeciążenia emocjonalnego. Mogą wtedy pojawić się pośrednie myśli o śmieci – rezygnacyjne, na temat poważnej choroby albo wypadku („Nic by się nie stało, gdyby teraz przejechał mnie samochód”). Takie rozważania, przy braku pomocy, mogą przekształcić się w wyraźne myśli samobójcze – fantazjowanie o własnej śmierci, pogrzebie, reakcji otoczenia. Wyodrębnia się fazę zamiarów (tendencji) samobójczych, kiedy osoba podejmuje decyzję i poszukuje informacji o skutecznych sposobach odebrania sobie życia, czasem podejmuje próby. Ostatnim, tragicznym etapem jest samobójstwo dokonane. Badacze zwracają uwagę na to, że myśli i zamiary (tendencje) samobójcze w większości przypadków można odczytać z wypowiedzi i zachowania danej osoby – znaczny procent młodych ludzi próbuje wcześniej w jakiś sposób „zawołać o pomoc”, wysyłając różnego rodzaju sygnały werbalne i niewerbalne. Młode osoby mają nadzieję, że zostaną wysłuchane, zrozumiane, otrzymają wsparcie i pomoc. Mitem jest, że nie wolno rozmawiać o samobójstwach, żeby nie „sugerować” osobie takiego rozwiązania problemów – paradoksalnie może to pomóc w uzyskaniu poczucia zrozumienia i odwieść ją od tego zamiaru.
Wczesne sygnały ostrzegawcze
Powinno się zwracać uwagę na takie sygnały jak wycofanie się z kontaktów z rodziną i przyjaciółmi, utrata dotychczasowych zainteresowań (np. hobby, dbanie o wygląd), zaabsorbowanie tematem śmierci, wyraźne zmiany osobowości i nastroju, trudności z koncentracją, pogorszenie ocen, zmiana rytmu jedzenia i snu, częste dolegliwości somatyczne (bóle głowy, żołądka, zmęczenie) czy apatia i znudzenie. Również komunikaty o byciu beznadziejnym, bezsensie życia czy braku przyszłości mogą stanowić niepokojącą przesłankę. Warto zwracać uwagę na twórczość literacką czy plastyczną uczniów, bo to tam mogą się ujawnić myśli, których młody człowiek nie komunikuje wprost. Również pozbywanie się swoich ulubionych przedmiotów, rozdawanie rzeczy powinno zapalić sygnał alarmowy jako przejaw planowania zakończenia swojego życia. Często myśli się, że jeżeli uczniowi, który wcześniej wykazywał nastrój depresyjny, nagle się poprawi – zacznie się znów odzywać, śmiać, dołączać do aktywności, oznacza to, że zagrożenie minęło. Jest to kolejny niebezpieczny mit, bo takie zachowanie może wynikać z ulgi po podjęciu ostatecznej decyzji o samobójstwie.
Nastolatki w depresji rzadko poszukują bezpośredniej pomocy u osób dorosłych – częściej ujawniają swój stan rówieśnikom albo zaufanym dorosłym w sposób niebezpośredni. Krótkie programy profilaktyczne (np. jedna lekcja wychowawcza w ciągu roku) mogą okazać się nieskuteczne, dlatego niezbędne jest kreowanie zdrowego środowiska w szkole, uwrażliwianie pracowników na sygnały, potrzeby dzieci, zwiększanie kompetencji wychowawczych rodziców oraz budowanie poczucia bezpieczeństwa u uczniów. Podstawowa profilaktyka nie powinna koncentrować się na samobójstwach, tylko budowaniu świadomości, że każdy ma prawo do przeżywania trudnych emocji i w takich sytuacjach warto szukać pomocy.
Ewa Żebryk
Źródła:
Szymańska, A., (2016). Zapobieganie samobójstwom dzieci i młodzieży. Poradnik dla pracowników szkół i placówek oświatowych oraz rodziców. Seria Profilaktyka.