Jedno miejsce, a tyle historii. Willa Leona Astrachana.
Z cyklu: Moje Aniołki, cz. 5
W ostatnim artykule wszedłem na ulicę Elizy Orzeszkowej. Ulica ta wcześniej nosiła nazwę Martina Opitza, jednego z największych niemieckojęzycznych poetów okresu baroku, czy też historiografa króla Polski Władysława IV Wazy. Przyjaciela Szwedów, z którymi król Polski był w konflikcie. Niektórzy zarzucali mu szpiegostwo na rzecz Szwedów, ale nie znalazło to potwierdzenia w faktach. Napisałem również, że ulica ta w pierwszej części wspina się stosunkowo stromo pod górę, stąd najpierw nazywała się Górską. Ale jak pokonamy to podejście, idąc od Alei Zwycięstwa i dojdziemy w okolice ronda, które łączy ulicę Elizy Orzeszkowej z ulicą Daniela Chodowieckiego, to ukaże nam się willa, a w zasadzie obecnie ruina potężnej willi. Jej kształt, wielkość bryły wskazuje na to, iż mieszkał tu ktoś dobrze sytuowany, majętny. Czy tak faktycznie było? Proszę, przeczytaj artykuł.
Zanim zacznę opowiadać jej historię i tego co tu się działo, jak była zagospodarowywana, to podzielę się osobistą refleksją. Szkoda, że tak piękne obiekty, że tak piękne miejsca znikają z przestrzeni publicznej gdańskiej dzielnicy Aniołki. Idąc tędy czuję niepokój, że za którymś razem już jej nie zobaczę, a za kolejnym, że ten teren zostanie przeznaczony, na następne niepasujące i psujące przestrzeń Aniołków blokowisko za szlabanem. Na marginesie powiem, że jej niszczenie uświadamia mi jak przebiega proces przemijania, jak historia zaciera się w naszej pamięci i odchodzi, jeśli nie jest pielęgnowana.
Chcąc zacząć opowieść, muszę symbolicznie powrócić do bohatera mojego wcześniejszego artykułu, gdyż w momencie wybudowania willi ulica ta nosiła nazwę Opitzstrasse. Teren ten wówczas był słabo zabudowany, a w zasadzie zabudowa dopiero się tworzyła. Było to miejsce trochę oddalone od centrum miasta, ale jednocześnie bardzo bliskie.
Tu ponownie pozwolę sobie na osobistą refleksję. Będąc młodym chłopcem, kiedy z tego miejsca lub jego okolic musiałem przemieścić się do Gdańska, w okolice dworca kolejowego, to zamiast iść na tramwaj, wolałem pokonać tą trasę piechotą i patrzeć na te domy, i przestrzeń Alei Zwycięstwa, wszak miejsce to jest oddalone od dworca kolejowego o 1,4 km, czy 20 minut drogi spacerem.
Ale wróćmy do głównego wątku. Leon Astrachan mając na uwadze tą bliskość i fakt, iż w miejscu tym powstaje nowa, piękna zabudowa o charakterze willowo – rezydencjonalnym zdecydował się właśnie tu wybudować swoją willę. Ale zanim dojdę do tego momentu na chwilę cofnę się do korzeni rodu tego niesamowitego człowieka. Kim był Leon Astrachan? Skąd pochodził?
Leon Jehuda Lejb Astrachan urodził się około 100 km na wschód od Mińska, w miejscowości o nazwie Berezino, w roku 1875. Dziś moglibyśmy powiedzieć, że pochodził z wielodzietnej rodziny, gdyż miał pięcioro rodzeństwa. Rodzicami jego byli Icchak Astrachan i Rocha Rachela, z domu Gelfand. Jego rodzice wychowali go w wierze żydowskiej. Byli bardzo religijni, przestrzegali zasad koszerności, obchodzili święta żydowskie i zachowywali post, kiedy zasady wiary tak nakazywały.
Nazwisko ich rodu pochodziło od Zejdy Izale Icchaka Astrachana, urodzonego w latach siedemdziesiątych XVIII wieku. Zejda był potomkiem ludów koczowniczych, pochodzenia tureckiego, zwanych Chazarami. Ludy te od VI do X wieku zamieszkiwały stepy pontyjsko-kaspijskie. I to właśnie Zajda przybył do miasta położonego u ujścia Wołgi do Morza Kaspijskiego. Jakie to było miasto? Było nim miasto o nazwie Astrachan. I w tym momencie wszystko staje się jasne. Prawdopodobnie, to nazwa tego miasta przylgnęła tak do Zejdy, że stał się Zejdą Astrachanem.
Czasy wówczas były niełatwe, jedni wspomagali innych, by życie szło do przodu. Jedna rodzina pomagała drugiej, jak ta pierwsza była w potrzebie, to ta druga ją wspomagała. I tak samo było w przypadku Astrachanów i Sterobinyców. Wzajemna pomoc powodowała powstawanie relacji, które niejednokrotnie przekształcały się w małżeństwa. Śluby cementowały te wzajemne związki. I tak było w przypadku Leona Astrachana i Menuchy Noje Sterobinyc. Leon w roku 1898 poślubił Menuchę. Doczekali się trójki dzieci: Michaela Miszy urodzonego w 1899 roku, Loki Eliezera, urodzonego w 1902 roku, Soni urodzonej w 1908 roku. Niestety swoistą sielankę przerwała rewolucja bolszewicka. W 1919 roku czerwoni zajęli Mińsk, zaś Leon z rodziną przeniósł się do Białegostoku.
Leon Astrachań, był człowiekiem, który potrafił poukładać życie osobiste, a jak wyglądało jego życie zawodowe? Zapewne jako odpowiedzialny ojciec chciał zarobić na dostatnie życie swoich bliskich. Na początku XX wieku zajął się handlem drewnem. Początkowo rozwijał swoją działalność w Rosji, później w Polsce. Posiadał kilka tartaków. To co bynajmniej dla mnie jest bardzo ciekawe, to jego główne biuro mieściło się w Warszawie przy Alejach Jerozolimskich 1. Pisząc o Warszawie i Alejach Jerozolimskich mógłbym dodać wątek osobisty, ale pozostawię go na ewentualną moją opowieść o Warszawie.
Leon Astrachan zajmował się wycinką lasów w południowej Polsce. Pozyskane kłody drewna transportował Wisłą, najpierw do Bydgoszczy, w swoich tartakach je przetwarzał, a następnie wysyłał produkt do Warszawy lub w przeciwnym kierunku, przez Gdańsk do całej Europy. Pamiętajmy, że wówczas główną drogą transportu drewna były rzeki, a w Polsce Wisła, która do Bałtyku wpływała między innymi przez Gdańsk. W prowadzeniu biznesu Leonowi pomagała biegła znajomość języka rosyjskiego, polskiego i niemieckiego.
W roku 1921 Leon Astrachan, by mieć większą kontrolę nad eksportem drewna przeprowadził się wraz z żoną do Gdańska. To właśnie tutaj chciał stworzyć centrum swoich interesów zawodowych i życiowych.
W tym momencie możemy powrócić do willi przy ulicy Opitzstrasse 2. W roku 1922, choć niektórzy twierdzą, że 1923 wybudował willę. Willa niesamowicie okazała, piękna, z właściwymi dla tego czasu zdobieniami. Posiadała 30 pokoi, w których mieszkał nie tylko właściciel, przedsiębiorca ze swoją żoną, ale również krewni, kuzyni, bratankowie potrzebujący wsparcia lub dachu nad głową. Leon Astrachan był nie tylko człowiekiem dbającym o rodzinę, ale również wyciągającym rękę do innych. W domu swoim znalazł miejsce (mieszkanie), dla nauczycieli swojej córki, Sonii. Dom był pełen ludzi, przez to pełen życia i radości. Jednakże co piękne, zazwyczaj się kończy. Sielanka nie trwała długo, a to co nastąpiło później, nigdy nie powinno nastąpić.
W latach trzydziestych, w związku z nasilającymi się, niemieckimi atakami na ludność żydowską, Leon Astrachan zaczął szukać najemców, którzy zapewniliby bezpieczeństwo dla niego i jego rodziny. Na mocy traktatu wersalskiego Polska miała prawo do kontroli celnej w porcie i na granicach Wolnego Miasta Gdańska, jednakże w wyniku sprzeciwu Senatu Wolnego Miasta Gdańska nie mogła wprowadzić na teren Wolnego Miasta polskiej straży granicznej. Polacy nie poddali się i aby obejść ten zakaz w roku 1929 powołali do życia Ekspozyturę Inspektoratu Ceł. Formalnie Ekspozytura podlegała cywilnemu Komisariatowi Generalnemu RP w Gdańsku, ale tak de facto była to zakamuflowana struktura polskiej Straży Granicznej, bezpośrednio powiązana z Oddziałem II Sztabu Generalnego Wojska Polskiego. Leon Astrachań uznał, że współistnienie w willi polskiej Ekspozytury Inspektoratu Ceł, gwarantować będzie mu i jego rodzinie bezpieczeństwo i na ten cel wynajął część willi, zapewne nie znając faktycznego zakresu działalności tej jednostki. Walorem tej lokalizacji był fakt, iż willa stała na uboczu, ale wszędzie było blisko. Polscy oficerowie wywiadu, oficjalnie występujący jako celnicy również mieszkali w tej willi – wymagało tego bezpieczeństwo tajnych dokumentów. Oprócz pracy celników, monitorowali nielegalny przemyt broni i amunicji z Niemiec, która nocami trafiała do Gdańska dla formujących się oddziałów SS i SA. Zbierali informacje o nastrojach politycznych, ruchach niemieckiej policji oraz przygotowaniach Gdańska do wojny. Willa była centralnym punktem, w którym spotykały się meldunki z placówek granicznych. Niemiecki wywiad (Abwera) doskonale zdawał sobie sprawę, jaką rolę pełni budynek przy Opitzstrasse 2. Willa, a w zasadzie instytucja w niej działająca, znajdowała się na liście obiektów do natychmiastowej likwidacji w godzinie „X”.
W 1933 roku w Wolnym Mieście Gdańsku naziści doszli do władzy. Przestrzeń życiowa dla osób wyznania mojżeszowego zaczęła się zawężać. Widząc to i czując co może nastąpić, w 1934 roku córka Leona, Sonia wyemigrowała do Palestyny i tam poślubiła Abę Ahimeira. Leon Astrachan, wraz z żoną Menuchą również dostrzegali problem. W 1938 roku Leon udał się do Palestyny, by tam przygotować grunt pod przeprowadzkę, tym bardziej, że tam była część jego rodziny. Rozważał, między innymi, zakup fabryki oleju „Itzhar”. Po ogarnięciu spraw, powrócił i tym razem w Gdańsku chciał przygotować rodzinę do wyjazdu, jednakże niemieccy naziści tak się tu panoszyli, że wszelkie działanie osoby wyznania mojżeszowego było niezwykle trudne. Pod koniec sierpnia 1938 roku został zmuszony do opuszczenia swojej willi. Niemcom nie przeszkadzało to, że człowiek wyznania żydowskiego wybudował ten dom i urządzili w nim …? Co urządzili? Czytaj dalej.
Leon Astrachan, wraz z rodziną przeprowadzili się do Polski, do Otwocka. Zamieszkali, w domu przy ulicy Żeromskiego. Nadmienię, iż Otwock wówczas był uzdrowiskiem, oddalonym około 30 km od Warszawy. Leon Astrachan nie chciał pozostać tu na stałe, chciał uciekać, jednakże stan zdrowia jego żony na to nie pozwalał.
To właśnie w tym miejscu i w tym momencie zastała ich II wojna światowa. Część rodziny posiadała paszporty palestyńskie i im udało się wyjechać. Wśród nich był brat Leona, Mosze, który wraz z żoną Sonią i dwoma synami wyemigrował do USA na początku 1939 roku. Mosze zmarł w USA, w roku 1951.
Pozostali Leon i Menucha w konsekwencji trafili do getta, w którym pod koniec 1941 roku zmarła matka Leona, w wieku 90 lat. Podczas likwidacji getta, w swoim domu, na wózku inwalidzkim, została zastrzelona Menucha. Leon Astrachan, wraz z pozostałą rodziną wywieziony został bydlęcymi wagonami do obozu koncentracyjnego w Treblince. Niemcy zamordowali go, w dniu w którym transport trafił do obozu.
Leon Astrachan, wraz ze swoją rodziną uciekł przed bolszewikami, przed nazistami nie zdołał. Pozostawił po sobie piękną willę, która teraz niszczeje. To dzięki tej willi dowiedziałem się o nim. To dzięki tej willi zgłębiłem historię tego co w niej się działo, a powiem że to jeszcze nie wszystko. Obawiam się, że jeśli tej willi zabraknie w przestrzeni publicznej, to wszelkie historie z nią związane zaczną umierać.
Monumentalna willa przy Opitzstrasse 2, odebrana Leonowi Astrachanowi, po usunięciu stąd Ekspozytury Inspektoratu Ceł, otrzymała nowych lokatorów. Jak na ironię nowymi lokatorami byli … . Kto? O tym w kolejnym artykule. Zapraszam do przeczytania.
Jarosław Pergoł
