„Zrobię to jutro…” – czy prokrastynacja jest synonimem lenistwa?
Większość młodzieży, studentów, ale również pracujących ludzi dorosłych może kojarzyć taki scenariusz: egzamin albo ważny deadline dopiero za miesiąc, więc jeszcze za wcześnie, by zabierać się za pracę, dwa tygodnie przed nagle trzeba umyć okna oraz zmienić pościel, bo w końcu wypada, tydzień wcześniej warto przeczytać książkę, która leży na półce od roku, a dzień przed nagle nadchodzi moment uświadomienia, spędzenia całej nocy przed komputerem z bolesną świadomością, że czas przeleciał przez palce – najprościej mówiąc, jest to sytuacja prokrastynowania. Prokrastynację (łac. procrastino, cras – „odkładanie do jutra, z dnia na dzień”, „jutro”) określa się jako irracjonalne i nieuzasadnione odkładanie zaplanowanych zadań na później, mimo świadomości, że może to przynieść negatywne konsekwencję.
Wiąże się ona ze zbędnym opóźnianiem – poszukiwaniem innych aktywności, które w danym momencie wydają się ważniejsze czy bardziej atrakcyjne od obowiązków np. sprzątanie czy porządki w szafie w środku sesji egzaminacyjnej. To nie jest tak, że prokrastynujący nie chcą wywiązać się ze swoich zadań – pojawia się wyraźny plan czy zamiar, jednak z czasem narasta w nich „niemożność” przystąpienia do rozpoczęcia lub zakończenia obowiązków, której towarzyszy nierzadko poczucie winy. Odkładanie na później paradoksalnie nie prowadzi wcale do ulgi (być może tylko chwilowej) – osoby prokrastynujące doświadczają silnych negatywnych emocji z powodu uświadamianej sobie rozbieżności pomiędzy chęcią, dobrymi intencjami a niemożnością wykonania zadania. Myśli towarzyszące prokrastynacji często mają irracjonalny charakter – np. przekonanie, że zobowiązanie przestanie istnieć, jeśli zostanie odłożone na później, że jest to problem przyszłej wersji osoby prokrastynującej, że zadanie można zacząć, dopiero, gdy całe mieszkanie będzie czyste, nawet jeśli zajmie to cały dzień. Im bliżej terminu wywiązania się z zadania, tym takie myśli mogą być głośniejsze.
Czy faktycznie jednak tendencja do odkładania na później wynika z lenistwa? Jest to jeden z powszechniejszych mitów na temat prokrastynacji, jednak badania naukowe wskazują na całkowicie inne podłoże. Jedną z najczęściej opisywanych przyczyn prokrastynacji jest lęk przed niepowodzeniem – może się to wydawać dość paradoksalne, bo ciężko mówić o niepowodzeniu, gdy dane zadanie w ogóle nie jest zrobione. Badacze jednak dopatrują się tutaj mechanizmu ochrony własnej samooceny – nikt nie lubi przyznawać się do porażki wynikającej np. z braku zdolności, a dużo łatwiej jest powiedzieć „źle rozplanowałem czas”, „zabrałem się za to na ostatni moment”, „gdybym zaczęła wcześniej, to by się nie stało”. W ten sposób winę za gorsze wykonanie zadania można zrzucić na sytuację, złą strategię zarządzania czasem, a nie na talent czy umiejętności (pewnie trudniej jest usłyszeć, że coś nie wyszło zbyt dobrze, jeśli spędziło się nad tym dużo czasu). Szczególnie u osób z wysokim poziomem perfekcjonizmu odkładanie zadania na później może wynikać z lęku, że nie wykona się go idealnie – „nie mam teraz na to przestrzeni, więc po co się za to zabierać?”, a potem zostaje coraz mniej czasu, by zrobić je porządnie, co napędza spiralę lęku. Niepowodzenia w ważnych sytuacjach wywołują poczucie wstydu, winy, niskiej wartości i niepokój, więc wycofywanie się z wywiązywania się z obowiązków może służyć ochronie, by nie przeżyć ponownie przykrych stanów. Można więc wysnuć hipotezę, że u podłoża prokrastynacji leży lęk przed oceną i niewywiązaniem się z zadania na odpowiednio wysokim poziomie. Jako ludzie naturalnie próbujemy takiego lęku unikać.
Jest wiele strategii radzenia sobie z prokrastynacją, ale od podstaw warto zacząć od samoświadomości, dostrzeżenia, kiedy odkładanie zadania wynika faktycznie z braku czasu i ważniejszych rzeczy do zrobienia, a kiedy z lęku. Najtrudniejsze może być uświadomienie sobie, że perfekcja nie istnieje i nawet zadanie, nad którym siedzi się nocami przez cały miesiąc, nie będzie idealne. Badacze doradzają ustalenie sobie małych, konkretnych celów, które pozwolą rozłożyć lęk na mniejsze części – nie „muszę zacząć się uczyć do matury”, ale „będę robić trzy zadania dziennie”, nie „trzeba prowadzić zdrowy styl życia” a „ pójdę dziś na spacer”. Również zmiana narracji może być pomocna – uświadomienie sobie, że prokrastynacja nie świadczy wcale o lenistwie, tylko o perfekcjonizmie czy lęku, może odjąć elementy niepotrzebnego wstydu czy poczucia winy.
Źródła:
https://www.psychologytoday.com/us/blog/motivate/202610/procrastination-isnt-laziness-its-an-alibi-to-be-avoided [dostęp: 15.11.2026]
https://www.psychologytoday.com/us/blog/brainstorm/202605/how-procrastination-holds-us-back [dostęp: 15.11.2026]
Markiewicz, K. (2018). Prokrastynacja i prokrastynatorzy. Definicja, etiologia, epidemiologia i terapia. Annales Universitatis Mariae Curie – Skłodowska Lublin – Polonia. VOL. XXXI, 3. 10.17951/j.2018.31.3.195-213
Ewa Żebryk
