Rozproszony umysł: cyfrowa fragmentacja uwagi i odwrócony efekt Flynna
Anastazja Cicha i Jurand Sobiecki
Mózg człowieka powstawał w świecie, w którym nowa informacja była cenna właśnie dlatego, że pojawiała się rzadko. Dziś najbardziej przenośne urządzenie w historii potrafi dostarczyć setek zmian kontekstu dziennie. To nie dowodzi, że smartfon obniża inteligencję. Pokazuje jednak środowisko, w którym utrzymanie jednego celu stało się zadaniem wymagającym aktywnej obrony.
Od niedoboru informacji do jej nadmiaru
Przez większą część historii człowiek nie miał problemu z nadmiarem wiadomości. Problemem było ich zdobycie. Informacja o wodzie, zagrożeniu, jedzeniu albo zachowaniu innych ludzi mogła mieć ogromną wartość. Nic dziwnego, że nasza uwaga jest szczególnie wrażliwa na nowość, ruch, emocje i sygnały społeczne.
Współczesne środowisko wykorzystuje dokładnie te preferencje. Każde powiadomienie może oznaczać coś ważnego. Każdy gest przesunięcia palcem po ekranie może odsłonić nową nagrodę. Z punktu widzenia biologii pojedynczy bodziec nie jest problemem. Problemem jest częstotliwość: system uwagi, który dobrze działał w świecie względnego informacyjnego niedoboru, pracuje obecnie w środowisku praktycznie nieskończonej podaży.
Niepokojący obraz wyników poznawczych
W 2025 roku badanie PISA ponownie sprawdziło umiejętności polskich piętnastolatków. Wyniki w matematyce i czytaniu były o około 30 punktów niższe niż w 2018 roku. Odsetek uczniów o najniższych umiejętnościach (poniżej 2. poziomu PISA) jest wyższy niż w 2018 roku i wynosi 20% w naukach przyrodniczych, 26% w matematyce i 24% w czytaniu, a średnie wyniki utrzymują się na poziomie zbliżonym do pierwszych pomiarów z początku lat dwutysięcznych. W tym samym badaniu 74% polskich piętnastolatków wskazało, że uczniowie rozpraszają się urządzeniami cyfrowymi na lekcjach (UE: 59%), a 62% deklarowało potrzebę bycia online i odpowiadania na wiadomości w trakcie zajęć (UE: 49%). Silniejszy przymus bycia online wiązał się z niższymi wynikami we wszystkich dziedzinach. Nie jest to dowód na bezpośrednie działanie smartfonów, bo wpływ pandemii, zmian w systemie szkolnym, nierówności i wielu innych czynników jest również istotny. Jest to jednak mocne ostrzeżenie przed przekonaniem, że sam dostęp do większej ilości informacji automatycznie zwiększa kompetencje (IBE PIB, 2026).
Wczesne social media i wyniki w szkole
Jeszcze mocniejszego argumentu dostarcza badanie opublikowane w 2026 roku w czasopiśmie Nature Human Behaviour. Gui i współpracownicy połączyli dane o historii korzystania z mediów cyfrowych z wieloletnimi standaryzowanymi wynikami 5227 włoskich uczniów w wieku 7-16 lat. Uczniowie, którzy zakładali własne konto społecznościowe w 6. lub 7. klasie, osiągali później gorsze wyniki z matematyki i języka włoskiego niż ci, którzy czekali co najmniej do 9. klasy.
Autorzy zastosowali modele różnicy w różnicach (difference-in-differences) i zestaw zmiennych kontrolnych, więc projekt jest znacznie mocniejszy niż zwykłe badanie przekrojowe. Nadal nie rozstrzyga on każdego mechanizmu. Co ciekawe, wskaźniki „wszechobecności smartfona” statystycznie tłumaczyły 33-47% obserwowanego efektu w matematyce. To wspiera hipotezę, że ważne mogą być nie tylko same treści, lecz także rozproszenie, wielozadaniowość (multitasking) i wypieranie czasu przeznaczonego na sen oraz naukę (Gui i in., 2026).
Powiadomienie kosztuje, nawet gdy go nie otwierasz
Badania eksperymentalne pokazują, że sama obecność przerw i zakłóceń może pogarszać wykonanie zadania. Stothart, Mitchum i Yehnert (2015) wykazali, że otrzymanie powiadomienia z telefonu zakłócało wykonanie zadania wymagającego uwagi nawet wtedy, gdy uczestnicy nie sięgali po urządzenie. Nowsze badania nad powiadomieniami i kontrolą poznawczą wskazują na podobny problem: mózg musi przetworzyć znaczenie sygnału i powstrzymać reakcję, czyli zużyć część zasobów na coś, co z punktu widzenia głównego zadania jest zakłóceniem (Upshaw i in., 2022).
To nie oznacza, że człowiek jest zdolny do skupienia przez osiem godzin bez przerwy. Nasza uwaga zawsze falowała. Różnica polega na tym, że dawniej większość przerw wynikała z rzeczywistego środowiska. Dziś część z nich jest celowo generowana przez urządzenie, które konkuruje o uwagę z zadaniem użytkownika.
A co z odwróconym efektem Flynna?
Przez znaczną część XX wieku w wielu krajach kolejne kohorty uzyskiwały wyższe wyniki w testach inteligencji – zjawisko to nazwano efektem Flynna. Później w części państw wzrost wyhamował lub się odwrócił. W norweskich danych obejmujących setki tysięcy mężczyzn Bratsberg i Rogeberg (2018) pokazali, że zarówno wcześniejszy wzrost, jak i późniejszy spadek. Nie wiemy jednak, jaka część tych zmian wynika z cyfryzacji. Byłoby błędem stwierdzić, że TikTok „odwrócił efekt Flynna”.
Trenować uwagę tak jak każdą inną zdolność
Najbardziej praktyczną odpowiedzią nie jest wojna z technologią, tylko projektowanie warunków do pracy głębokiej. Wyłączenie niepotrzebnych powiadomień, trzymanie telefonu poza zasięgiem ręki podczas trudnego zadania, wyznaczanie jednego przedziału czasowego na komunikację zamiast reagowania przez cały dzień oraz czytanie dłuższych tekstów bez równoległego przeskakiwania między aplikacjami to proste sposoby na zmniejszenie liczby zmian kontekstu.
Przez setki tysięcy lat utrzymanie uwagi nie wymagało od człowieka rywalizowania z urządzeniem zaprojektowanym do ciągłego dostarczania nowości. Dzisiaj skupienie nie jest już domyślnym stanem środowiska. Coraz częściej jest umiejętnością, którą trzeba świadomie chronić.
Wybrane źródła
● Bratsberg, B., & Rogeberg, O. (2018). Flynn effect and its reversal are both environmentally caused. Proceedings of the National Academy of Sciences, 115(26), 6674-6678. doi:10.1073/pnas.1718793115.
● Gui, M. i in. (2026). Longitudinal effect of early social media use on standardized learning outcomes during school career. Nature Human Behaviour. doi:10.1038/s41562-026-02522-4.
● Instytut Badań Edukacyjnych – Państwowy Instytut Badawczy. (2026, 8 września). Polscy uczniowie w czołówce UE. Globalnie spadają umiejętności matematyczne i rozumienie czytanego tekstu [Informacja prasowa]. https://www.ibe.edu.pl/files/PISA/PISA2025_informacja%20prasowa.pdf
● Stothart, C., Mitchum, A., & Yehnert, C. (2015). The attentional cost of receiving a cell phone notification. Journal of Experimental Psychology: Human Perception and Performance, 41(4), 893-897. doi:10.1037/xhp0000100.
● Upshaw, J. D. i in. (2022). The effects of smartphone notifications on cognitive control and attention. Scientific Reports, 12.
● Wilmer, H. H., Sherman, L. E., & Chein, J. M. (2017). Smartphones and Cognition: A Review of Research Exploring the Links between Mobile Technology Habits and Cognitive Functioning. Frontiers in Psychology, 8, 605. doi:10.3389/fpsyg.2017.00605.
