13 lutego 2026 roku w Gdańsku odbyło się wyjątkowe spotkanie poświęcone pamięci historycznej i dziedzictwu kultury ormiańskiej, którego centralnym punktem była projekcja filmu dokumentalnego „Zaginiony, odnaleziony, ukryty”. Obraz zrealizowany w 2025 roku przez Vahrama Mkhitaryana został zaprezentowany publiczności zgromadzonej w środowisku społeczności skupionej wokół Związku Ormiańskiego.
Pokaz miał charakter nie tylko filmowy, lecz także refleksyjny i edukacyjny. Dokument prowadzi widza przez wielowiekową historię średniowiecznego rękopisu – Ewangeliarza ze Skewry* – którego losy splatają się z dziejami Ormian w Europie. Narracja filmu obejmuje okres od powstania księgi w XII-wiecznym Ormiańskim Królestwie Cylicji, poprzez jej obecność na ziemiach dawnej Rzeczypospolitej, dramatyczne zaginięcie po II wojnie światowej, aż po nieoczekiwane odnalezienie i ostateczne zabezpieczenie w zbiorach Biblioteki Narodowej.
Atmosfera wydarzenia sprzyjała m.in. rozmowie o znaczeniu pamięci kulturowej oraz roli, jaką odgrywają materialne świadectwa historii w kształtowaniu tożsamości wspólnot. Historia jednego rękopisu może stać się symboliczną opowieścią o przetrwaniu narodu, migracji, a także o dialogu między kulturami, który współtworzy nowy obraz Rzeczypospolitej, gdzie w jej pejzaż wpisują się różne mniejszości narodowe. Miejsce kina dokumentalnego we współczesnej refleksji nad historią jest istotnym narzędziem przywracającym pamięć i ocalanie narracji zagrożonych zapomnieniem. Historia jest przestrogą a dokument jest prawdziwym świadectwem.
Gdańska prezentacja filmu w przestrzeni przyjaznej dla wszystkich, którzy przekraczają próg Gdańskiego Związku Ormiańskiego na ul. Mariackiej miała więc wymiar znacznie szerszy niż pojedynczy pokaz. Stała się spotkaniem różnych pokoleń i środowisk zainteresowanych dziedzictwem ormiańskim w Polsce, a zarazem potwierdzeniem, że historia Ewangeliarza ze Skewry pozostaje żywa i wciąż inspiruje do poszukiwania wspólnych korzeni kulturowych.
Wydarzenie z 13 lutego 2026 roku zapisało się tym samym jako ważny moment w lokalnym życiu kulturalnym Gdańska, miasta otwartego i tolerancyjnego, co nieraz utrwaliło się w naszych dziejach i zapisywało złotymi czcionkami. To też kolejny etap w upowszechnianiu wiedzy o wspólnej historii oraz niezwykłej drodze średniowiecznego rękopisu przez wieki i kontynenty.
• Ewangeliarz powstał w Skewrze na terenie ormiańskiego księstwa Cylicji w r. 1198 lub 1199 n.e. Kodeks został wykonany na wysokiej jakości pergaminie. Bogato zdobiony, stanowi cenny zabytek cylicyjskiej sztuki iluminatorskiej.
Dzieje Ewangeliarza są trudne do odtworzenia. W XV wieku znalazł się na terytorium Polski. W 1592 roku trafił do skarbca katedry ormiańskiej we Lwowie, gdzie był przechowywany do II wojny światowej. W 1945 roku wywieziony potajemnie do Krakowa, gdzie został ukryty w opactwie benedyktyńskim w Tyńcu. Odkryty w 1993 roku przez prof. Güntera Prinzinga z Moguncji. W 2006 roku manuskrypt został przekazany w depozyt Bibliotece Narodowej w Warszawie. Z inicjatywy prymasa Glempa wykonano pięć egzemplarzy faksymile Ewangeliarza, które otrzymali m.in. papież Benedykt XVI i katolikos Karekin II Nersisjan. Faksymile wykonano w Wydawnictwie Bernardinum w Pelplinie z udziałem kilku kooperantów z Gdańska. Od 2024 roku manuskrypt prezentowany jest na wystawie stałej w Pałacu Rzeczypospolitej w Warszawie.